حاصلخيزي خاك هاي زراعي - مقاله آموزش شماره پنج
با سلام . در راستای نیاز مبرم و روز افزون به کشاورزی مدرن ونیاز جامعه امروز به
تولید بیشتر، سریعتر و ارزانتر ، داشتن اطلاعات علمی و اساسی درباره خاک و
حاصلخیزی آن کاملاً لازم و مورد نیاز یک کشاورز موفق است. به همین خاطر مقاله
زیر تقدیم می گردد به تمام عزیزانی که می خواهند کشاورزی اصولی و علمی داشته
باشند . امید که سودمند افتد.
توان توليد و باروري خاك:
این مبحث بسیار مهم از فرايندهاي فيزيكي، شيميايي و بيولوژي خاك است. توازن
پايدار اين فرايندها به همراه مديريت مناسب بهره برداري از خاك موجب تداوم باروري
ميشود؛ هر گونه اقدام در جهت بر هم زدن اين تعادل اثراتي جبران ناپذير به دنبال
دارد. از طرفي افزايش جمعيت با نرخ بيش از 2درصد در درازمدت شرايطي ناپايدار
به وجود خواهد آورد. در بسياري از كشورها، براي 50 تا 100 سال آينده، توليدات
كشاورزي بايد دست كم سالانه 3 درصد رشد داشته باشد. تحقق اين اهداف نياز
به بهره برداري بيشتر از مواد غذايي خاك دارد . مشكل اساسي رسيدن به اين
مقدار رشد دربحث توليدات كشاورزي مي باشد كه در آن كميت منابع محيط و
ظرفيت توليد اراضي و منابع آبي حفظ شود. مديريت پايدار منابع و كاربرد فناوري
مناسب در ارتباط با بهره وري از منابع آب و خاك و منابع غذايي بايد به گونه اي
باشد كه هدف فوق تحقق يابد.
اهميت حاصلخيزي خاك:
حاصلخيزي خاك توصيف كننده ی توانايي و قابليت خاك براي تامين شرايط رشد پايا ،
بهينه و مطلوب گياه است. در گذشته حاصلخيزي خاك، صرفاً تامين نياز عنصري
NPK بوده است. پس از آن اهميت ماده آلي مورد توجه قرار گرفت و سرانجام بحث
ريزمغذيها مطرح شد. سپس سيستم ديناميكي زيستي (Biodynamic System) مورد
بررسي قرار گرفت كه توسط دانشمندي آلماني به نام Roudolph Steuner ارائه
شد و كشاورزي به عنوان يك سيستم پايدار درون اكوسيستم معرفي گرديد و نام
آن از واژه يوناني «بيو» كه به معني «انرژيزيستي» است، گرفته شده است. در اين
سيستم جانوران به عنوان يك قسمت از اكوسيستم كشاورزي در نظر گرفته
شده اند. استانداردهاي بيوديناميك محدودتر از كشاورزي آلي بود و در كشاورزي
بيوديناميك متدهايي شبيه به هوميوپاتي كنوني رايج بوده است و سرانجام بحث
كشاورزي آلي مطرح شد (Smith ، 2002).هر چند استفاده از كودهاي معدني
ظاهراً سريعترين و مطمئنترين راه براي تامين حاصلخيزي خاك به شمار مي رود،
ليكن هزينه هاي زياد مصرف كود، آلودگي و تخريب محيط زيست و خاك، نگران ــ
كننده است. بنابراين، استفاده كامل از منابع گياهي غذايي قابل تجديد موجود (آلي و
بيولوژيكي)به همراه كاربرد بهينه اي ازمواد معدني نقش مهمي درجهت حفظ باروري،
ساختمان وفعاليت حياتي خاك ايفا ميكند.درايران با اقليم غالب خشك ونيمه خشك نه
تنها خاكها عموماً از نظر مواد آلي فقير بوده (كمتر از يك درصد) بلكه به جهت بالا بودن
دما، ثابت نگهداشتن و حفظ مقدار ماده آلي خاك بسيار دشوار ميباشد.
علاوه بر آن با توجه مشكل يارانهاي كودهاي شيميايي ، هدف دستيابي به افزايش
عملكرد هكتاري، علاوه بر ترميم مواد آلي خاكها ميباشد كه مستلزم حمايتهاي عملي
دولت و نيازمند عزم ملي ميباشد چرا كه علاوه بر ترويج فرهنگ مصرف كودهاي
آلي در كشاورزي، نياز به توليد انبوه اين كودها ميباشد.
سلامت و كيفيت خاك:
مواد آلي به علت اثرات سازندهاي كه بر خصوصيات فيزيكي (پايداري خاكدانه ها)،
شيميايي(افزايش ظرفيت نگهداري عنصري)وبيولوژيك(اكتيويته بيوماس ميكروبي)
دارد، به عنوان ركن باروري خاك شناخته شده است.
به طورخلاصه نقش ماده آلي درتامين سلامت و كيفيت خاك بشرح زيربيان می گردد:
1ـ منبع كربن وانرژي براي ميكروارگانيسمهاي خاك 2ـ منبع عناصرغذايي نظيرنيتروژن
گوگرد، فسفر و … ، 3ـ پايداري و نگهداري ذرات خاك به عنوان خاكدانه يا خاك واحد و
كاهش خطر فرسايش خاك، 4ـ توسعه تخلخل خاك و افزايش ظرفيت نگهداري هوا
و آب و تسهيل توسعه و رشد ريشهاي، 5ـ حفظ و ابقاي عناصر غذايي و جلوگيري از
هدررفت آنها با افزايش ظرفيت تبادل كاتيوني (CEC) و ظرفيت تبادل آنيوني AEC، -6
جلوگيري از فشردگي و تراكم خاك با پائين نگهداشتن وزن مخصوص ظاهري و
ممانعت از ايجاد قشرها و پوستههاي سخت، ترك و گسل، 7ـ افزايش قابليت خاكورزي
و تغيير در خصوصيات خاك مثل كاهش چسبندگي، افزايش نفوذپذيري و نرمي خاك،
8ـ ابقاي كربن ازاتمسفر و ديگر منابع ، 9ـ كاهش اثرات محيطي منفي مثل اث
حشره كشها، فلزات سنگين و بسياري از آلايندههاي ديگر، 10- افزايش قدرت بافري
خاك و مقابله با تغييرات سريع اسيديته خاك و 11- افزايش سرعت نفوذ آب در خاك
و كاهش توليد رواناب.
اثر مواد آلي بر حاصلخيزي و باروري خاك:
همانگونه كه ذكر شد توان باروري خاك حاصل اثرات سازنده فرايندهاي فيزيكي،
شيميايي و بيولوژيكي خاك است. لذا مناسب خواهد بود تا به طور اختصار اثرات مواد
آلي بر اين ويژگيها مورد بررسي قرار گيرد.
ويژگيهاي فيزيكي خاك:
ويژگيهاي فيزيكي خاك كه از عوامل مهم و مشخص كننده رشد گياهان ميباشند، خود
تابع عوامل مختلف است. در اين بحث اثر متقابل مهمترين خواص فيزيكي خاك و ماده
آلي مورد بررسي قرار ميگيرد.
1ـ رنگ خاك: رنگ خاك شاخص دقيقي براي تعيين حاصلخيزي نيست زيرا شاخصي
كيفي به شمار مي رود. در برخي موارد رنگ تيرة خاك مي تواند نشاندهندة ميزان
مادة آلي مناسب و كافي باشد . هر چه رنگ خاك زراعي تيره تر باشد به دليل
گرمتر شدن زودتر سطح خاك، در بهار زمان كشت تسريع ميشود.
2ـ ساختار خاك: آرايش ذرات خاك در تشكيل خاكدانهها، اندازه و پايداري خاكدانهها،
بر روي تخلخل، نفوذپذيري و مقاومت آنها بسيار مؤثر است و ماده آلي به دليل
ايجاد هسته مركزي در تشكيل خاكدانهها در پايداري و قوام آنها بسيار موثر است
(رجوع به نشريه فني شماره 297).
3ـ تخلخل خاك و نفوذپذيري آن:تخلخل خاك مبين حجم منافذ و روزنههاي خاكي است
و معبري براي جريان آب و هوا محسوب ميشود. ميزان تخلخل خاك (60-30 درصد)،
تابعي از ساختمان، بافت و محتواي ماده آلي خاك ميباشد. مادة آلي با بهبود
شرايط خاكدانهسازي، وضعيت تخلخل خاك و نفوذپذيري آن را بهبود ميبخشد.
4ـ بافت خاك: بسياري از خواص خاك مثل تخلخل، نفوذپذيري، قابليت فراهمي و ابقاي
عناصر غذايي تابعي از بافت خاك ميباشند. ذرات شني با اندازه mm2-05/0 بر توزيع
هوادهي وزهكشي خاك بسيار مؤثرند اما در حاصلخيزي خاك نقش كمتري دارند
. رس كه اندازه ذرات آن كوچكتر از mm002/0 است واجد بار منفي، سطح ويژة
وسيع و خاصيت ابقاي عناصر غذايي مي باشد اما در كلاسه بندي بافت خاك خواص
فيزيكي كمرنگ تري در نفوذپذيري و زهكشي دارد. مادة آلي داراي خاصيت اصلاح ــ
كننده بافت در خاكهاي سبك و سنگين است.
5ـ ظرفيت نگهداري آب خاك: ميزان ظرفيت نگهداري آب خاك متأثر از نوع بافت و ميزان
مادة آلي ميباشد. در حالتهاي مختلف ميزان آب خاك متفاوت است.
6ـ عمق خاك: عمق ريشه ها بر مقدار خاك در دسترس ريشهها كه آب و مواد غذايي را
براي گياه تأمين ميكند، موثر است و بوسيله سطح ايستابي، سنگ بستر، كفه ها
و سخت لايه ها و pH پائين محدود ميشود.
7ـ شيب خاك: ميزان رواناب تابعي از شيب خاك است، زيرا ميزان فرسايش در آن بالاتر
است و براي كاهش فرسايش خاك، عمليات مديريتي خاصي را طلب ميكند. ماده
آلي با افزايش نفوذپذيري خاك باعث كاهش رواناب ايجاد شده و كاهش فرسايش
مي شود.
دوستان برای ارسال مطلب و عکس